Lo âu và căng thẳng — khi nào vượt qua ranh giới bình thường

Lo lắng là phản ứng bình thường, nhưng có điểm mà nó trở thành vấn đề cần điều trị.

Lo lắng bình thường

• Có đối tượng rõ ràng
• Tương xứng với tình huống
• Giảm khi tình huống qua đi
• Không ngăn mình làm việc
• Đôi khi còn có ích

Lo trước một kỳ thi giúp người ta chuẩn bị chứ không phải là bệnh.

Khi nó vượt ranh giới

• Quá mức so với tình huống
• Kéo dài nhiều tháng
• Khó kiểm soát dù biết là quá
• Ảnh hưởng sinh hoạt và công việc
• Mức ảnh hưởng là yếu tố chính

Biết rằng mình lo quá mức nhưng không dừng được là điểm phân biệt quan trọng.

Về lo âu lan toả

• Lo nhiều thứ cùng lúc
• Khó chỉ ra một nguyên nhân
• Kéo dài
• Kèm căng cơ và mệt
• Kèm khó ngủ

Không chỉ ra được đang lo cái gì cụ thể là đặc điểm hay gặp ở dạng này.

Về cơn hoảng sợ

• Xuất hiện đột ngột
• Sợ hãi dữ dội
• Tim đập nhanh khó thở run
• Cảm giác sắp có chuyện khủng khiếp
• Thường tự giảm trong vài chục phút

Cơn này đáng sợ tới mức nhiều người tưởng mình đang bị đau tim.

Sau cơn hoảng sợ đầu tiên

• Sợ cơn tiếp theo
• Tránh nơi từng xảy ra
• Phạm vi sinh hoạt hẹp dần
• Là cơ chế duy trì vấn đề
• Cần được xử lý sớm

Chính nỗi sợ về cơn tiếp theo mới là thứ thu hẹp cuộc sống.

Về lo âu xã hội

• Sợ bị đánh giá
• Tránh tình huống giao tiếp
• Ảnh hưởng công việc và quan hệ
• Khác với tính hướng nội
• Có hướng điều trị hiệu quả

Hướng nội là đặc điểm tính cách còn lo âu xã hội là thứ gây khổ sở.

Về nỗi sợ cụ thể

• Sợ một đối tượng hoặc tình huống nhất định
• Phản ứng mạnh hơn nhiều so với nguy cơ thật
• Tránh né kéo theo bất tiện
• Có liệu pháp riêng khá hiệu quả
• Không cần chịu đựng mãi

Nhóm này đáp ứng điều trị đặc biệt tốt nếu được xử lý đúng cách.

Triệu chứng cơ thể đi kèm

• Tim đập nhanh
• Đổ mồ hôi
• Run
• Khó chịu dạ dày
• Cần được bác sĩ đánh giá

Cần loại trừ bệnh lý cơ thể trước khi quy triệu chứng cho lo âu.

Về vòng lặp tránh né

• Tránh làm giảm lo ngay lập tức
• Củng cố niềm tin rằng tình huống nguy hiểm
• Lần sau càng khó đối mặt
• Phạm vi thu hẹp dần
• Là cơ chế trung tâm của lo âu

Mỗi lần tránh được là một lần củng cố cho nỗi sợ.

Về liên hệ với giấc ngủ

• Lo âu gây mất ngủ
• Mất ngủ làm lo âu nặng hơn
• Hai chiều củng cố nhau
• Xử lý cùng lúc hiệu quả hơn
• Nói cả hai khi đi khám

Chỉ xử lý một trong hai thường không đủ vì chúng nuôi nhau.

Hướng điều trị

• Liệu pháp tâm lý có bằng chứng tốt
• Thuốc trong một số trường hợp
• Thường kết hợp
• Bác sĩ chọn theo từng người
• Đây là nhóm đáp ứng điều trị tốt

Rối loạn lo âu nằm trong nhóm đáp ứng điều trị tốt nhất.

Về định kiến

• Bị coi là yếu đuối
• Bị bảo cố lên là được
• Khiến người bệnh giấu đi
• Chậm trễ điều trị
• Đây là vấn đề sức khoẻ như mọi vấn đề khác

Bảo một người lo âu cố lên cũng vô ích như bảo người gãy chân đi nhanh lên.

Về những điều tự làm được

• Vận động đều
• Giữ giấc ngủ
• Hạn chế chất kích thích
• Không rút lui khỏi mọi người
• Hỗ trợ cho điều trị chứ không thay thế

Những việc này hỗ trợ điều trị chứ không thay thế được việc đi khám.

Khi người thân có dấu hiệu

• Lắng nghe không phán xét
• Không nói là suy nghĩ nhiều quá
• Đề nghị đi khám cùng
• Kiên nhẫn
• Không ép đối mặt đột ngột

Đi cùng tới buổi khám đầu tiên giúp nhiều hơn mọi lời khuyên.

Khi nào cần giúp đỡ ngay

• Có ý nghĩ làm hại bản thân
• Không còn kiểm soát được sinh hoạt
• Không ăn uống được
• Nói với người thân ngay
• Tới cơ sở y tế

Đây là tình huống cần hành động ngay chứ không phải đợi xem có đỡ không.

Cách nghĩ thực tế

• Mức ảnh hưởng là yếu tố phân biệt chính
• Tránh né củng cố nỗi sợ chứ không giải quyết
• Lo âu và mất ngủ nuôi lẫn nhau
• Đây là nhóm đáp ứng điều trị tốt
• Ý nghĩ làm hại bản thân cần giúp đỡ ngay

Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy khám bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi cần.

Câu hỏi thường gặp